{
  "zrodlo": "Opracowanie własne. Grafiki i dźwięki: do pobrania z Wikimedia Commons / freesound (CC0, CC BY) po zgodzie Mateusza; w międzyczasie ikony własne SVG.",
  "zwierzeta": [
    {"nazwa":"pies","grupa":"domowe","odglos":"hau, hau","mlode":"szczeniak","je":"karmę, mięso","gdzie":"w domu, w budzie"},
    {"nazwa":"kot","grupa":"domowe","odglos":"miau","mlode":"kociak","je":"karmę, ryby","gdzie":"w domu"},
    {"nazwa":"krowa","grupa":"wiejskie","odglos":"muu","mlode":"cielę","je":"trawę, siano","gdzie":"w oborze, na łące","daje":"mleko"},
    {"nazwa":"koń","grupa":"wiejskie","odglos":"i-haa (rży)","mlode":"źrebię","je":"owies, siano","gdzie":"w stajni"},
    {"nazwa":"świnia","grupa":"wiejskie","odglos":"chrum, chrum","mlode":"prosię","je":"wszystko","gdzie":"w chlewie"},
    {"nazwa":"owca","grupa":"wiejskie","odglos":"bee","mlode":"jagnię","je":"trawę","gdzie":"w owczarni, na hali","daje":"wełnę"},
    {"nazwa":"koza","grupa":"wiejskie","odglos":"mee","mlode":"koźlę","je":"trawę, liście","gdzie":"na pastwisku","daje":"mleko"},
    {"nazwa":"kura","grupa":"wiejskie","odglos":"ko, ko","mlode":"kurczak","je":"ziarno","gdzie":"w kurniku","daje":"jajka"},
    {"nazwa":"kogut","grupa":"wiejskie","odglos":"kukuryku","mlode":"kurczak","je":"ziarno","gdzie":"w kurniku"},
    {"nazwa":"kaczka","grupa":"wiejskie","odglos":"kwa, kwa","mlode":"kaczątko","je":"ziarno, rośliny wodne","gdzie":"nad stawem"},
    {"nazwa":"gęś","grupa":"wiejskie","odglos":"gę, gę","mlode":"gąsiątko","je":"trawę","gdzie":"na podwórku"},
    {"nazwa":"indyk","grupa":"wiejskie","odglos":"gul, gul","mlode":"indyczę","je":"ziarno","gdzie":"na podwórku"},
    {"nazwa":"królik","grupa":"domowe","odglos":"(cicho, tupie)","mlode":"króliczek","je":"marchew, trawę","gdzie":"w klatce, na łące"},
    {"nazwa":"chomik","grupa":"domowe","odglos":"(piszczy)","mlode":"młody chomik","je":"ziarna","gdzie":"w klatce"},
    {"nazwa":"papuga","grupa":"domowe","odglos":"(skrzeczy, powtarza słowa)","mlode":"pisklę","je":"ziarna, owoce","gdzie":"w klatce"},
    {"nazwa":"lis","grupa":"leśne","odglos":"(szczeka, skomli)","mlode":"lisek","je":"myszy, jagody","gdzie":"w norze"},
    {"nazwa":"wilk","grupa":"leśne","odglos":"auuu (wyje)","mlode":"wilczek","je":"mięso","gdzie":"w lesie, w watasze"},
    {"nazwa":"niedźwiedź","grupa":"leśne","odglos":"(warczy, mruczy)","mlode":"niedźwiadek","je":"miód, jagody, ryby","gdzie":"w gawrze; zimą śpi"},
    {"nazwa":"sarna","grupa":"leśne","odglos":"(szczeka krótko)","mlode":"koźlę","je":"trawę, liście","gdzie":"w lesie, na polu"},
    {"nazwa":"jeleń","grupa":"leśne","odglos":"(ryczy jesienią)","mlode":"cielę","je":"trawę, korę","gdzie":"w lesie"},
    {"nazwa":"dzik","grupa":"leśne","odglos":"chrum (jak świnia)","mlode":"warchlak (w paski)","je":"żołędzie, korzenie","gdzie":"w lesie"},
    {"nazwa":"zając","grupa":"polne","odglos":"(cicho)","mlode":"zajączek","je":"trawę, korę","gdzie":"na polu"},
    {"nazwa":"jeż","grupa":"leśne","odglos":"(sapie)","mlode":"jeżyk","je":"owady, ślimaki","gdzie":"w ogrodzie; zimą śpi"},
    {"nazwa":"wiewiórka","grupa":"leśne","odglos":"(cyka)","mlode":"wiewióreczka","je":"orzechy, szyszki","gdzie":"w dziupli"},
    {"nazwa":"sowa","grupa":"leśne","odglos":"hu, hu","mlode":"pisklę","je":"myszy","gdzie":"w dziupli; poluje nocą"},
    {"nazwa":"bocian","grupa":"ptaki","odglos":"kle, kle","mlode":"pisklę","je":"żaby","gdzie":"w gnieździe na słupie; odlatuje na zimę"},
    {"nazwa":"wróbel","grupa":"ptaki","odglos":"ćwir, ćwir","mlode":"pisklę","je":"ziarna, okruchy","gdzie":"w mieście"},
    {"nazwa":"kukułka","grupa":"ptaki","odglos":"ku-ku","mlode":"pisklę (w cudzym gnieździe)","je":"gąsienice","gdzie":"w lesie"},
    {"nazwa":"żaba","grupa":"wodne","odglos":"kum, kum","mlode":"kijanka","je":"owady","gdzie":"w stawie"},
    {"nazwa":"ryba","grupa":"wodne","odglos":"(cicho)","mlode":"narybek","je":"rośliny, owady","gdzie":"w rzece, jeziorze, morzu"},
    {"nazwa":"pszczoła","grupa":"owady","odglos":"bzzz","mlode":"larwa","je":"nektar","gdzie":"w ulu","daje":"miód"},
    {"nazwa":"motyl","grupa":"owady","odglos":"(cicho)","mlode":"gąsienica → poczwarka","je":"nektar","gdzie":"na łące"},
    {"nazwa":"biedronka","grupa":"owady","odglos":"(cicho)","mlode":"larwa","je":"mszyce","gdzie":"w ogrodzie"},
    {"nazwa":"mrówka","grupa":"owady","odglos":"(cicho)","mlode":"larwa","je":"wszystko","gdzie":"w mrowisku"},
    {"nazwa":"lew","grupa":"egzotyczne","odglos":"(ryczy)","mlode":"lwiątko","je":"mięso","gdzie":"na sawannie w Afryce"},
    {"nazwa":"słoń","grupa":"egzotyczne","odglos":"(trąbi)","mlode":"słoniątko","je":"liście, trawę, owoce","gdzie":"Afryka, Azja"},
    {"nazwa":"żyrafa","grupa":"egzotyczne","odglos":"(prawie cicho)","mlode":"młoda żyrafa","je":"liście akacji","gdzie":"sawanna"},
    {"nazwa":"małpa","grupa":"egzotyczne","odglos":"(piszczy, hu-hu)","mlode":"małpka","je":"owoce","gdzie":"dżungla"},
    {"nazwa":"pingwin","grupa":"egzotyczne","odglos":"(skrzeczy)","mlode":"pisklę","je":"ryby","gdzie":"Antarktyda; nie lata, pływa"},
    {"nazwa":"delfin","grupa":"wodne","odglos":"(klika, gwiżdże)","mlode":"delfinek","je":"ryby","gdzie":"morze; to ssak, nie ryba"}
  ],
  "rzeczy": [
    {"nazwa":"samochód","kategoria":"pojazdy","do_czego":"jeździ po drodze, wozi ludzi","kto_prowadzi":"kierowca","ciekawostka":"ma 4 koła i pasy bezpieczeństwa — zapinamy zawsze"},
    {"nazwa":"rower","kategoria":"pojazdy","do_czego":"jedzie, gdy pedałujemy","ciekawostka":"kask na głowę, ścieżka rowerowa"},
    {"nazwa":"hulajnoga","kategoria":"pojazdy","do_czego":"odpychamy się nogą","ciekawostka":"na chodniku uważamy na pieszych"},
    {"nazwa":"autobus","kategoria":"pojazdy","do_czego":"wozi wielu ludzi po mieście","ciekawostka":"trzeba mieć bilet; ustępujemy miejsca starszym"},
    {"nazwa":"tramwaj","kategoria":"pojazdy","do_czego":"jeździ po szynach w mieście, na prąd"},
    {"nazwa":"pociąg","kategoria":"pojazdy","do_czego":"jeździ po torach między miastami","kto_prowadzi":"maszynista"},
    {"nazwa":"samolot","kategoria":"pojazdy","do_czego":"lata wysoko, wozi ludzi daleko","kto_prowadzi":"pilot","ciekawostka":"startuje z lotniska"},
    {"nazwa":"statek","kategoria":"pojazdy","do_czego":"pływa po morzu","kto_prowadzi":"kapitan"},
    {"nazwa":"karetka","kategoria":"pojazdy","do_czego":"jedzie na sygnale do chorego","ciekawostka":"numer 999 lub 112"},
    {"nazwa":"wóz strażacki","kategoria":"pojazdy","do_czego":"gasi pożary","ciekawostka":"numer 998 lub 112; czerwony"},
    {"nazwa":"radiowóz","kategoria":"pojazdy","do_czego":"policja pomaga i pilnuje porządku","ciekawostka":"numer 997 lub 112"},
    {"nazwa":"koparka","kategoria":"pojazdy","do_czego":"kopie doły na budowie"},
    {"nazwa":"traktor","kategoria":"pojazdy","do_czego":"orze pole, ciągnie przyczepę"},
    {"nazwa":"łyżka, widelec, nóż","kategoria":"dom","do_czego":"do jedzenia; nóż tylko z dorosłym"},
    {"nazwa":"czajnik","kategoria":"dom","do_czego":"gotuje wodę — gorące, nie dotykamy"},
    {"nazwa":"lodówka","kategoria":"dom","do_czego":"chłodzi jedzenie, żeby się nie zepsuło"},
    {"nazwa":"pralka","kategoria":"dom","do_czego":"pierze ubrania"},
    {"nazwa":"odkurzacz","kategoria":"dom","do_czego":"sprząta okruchy i kurz"},
    {"nazwa":"szczoteczka do zębów","kategoria":"higiena","do_czego":"myjemy zęby rano i wieczorem, 2 minuty"},
    {"nazwa":"mydło","kategoria":"higiena","do_czego":"myjemy ręce przed jedzeniem i po toalecie"},
    {"nazwa":"parasol","kategoria":"ubrania i pogoda","do_czego":"chroni przed deszczem"},
    {"nazwa":"czapka, szalik, rękawiczki","kategoria":"ubrania i pogoda","do_czego":"grzeją zimą"},
    {"nazwa":"kalosze","kategoria":"ubrania i pogoda","do_czego":"na deszcz i kałuże"},
    {"nazwa":"okulary przeciwsłoneczne","kategoria":"ubrania i pogoda","do_czego":"chronią oczy od słońca"},
    {"nazwa":"młotek","kategoria":"narzędzia","do_czego":"wbija gwoździe (tylko z dorosłym)"},
    {"nazwa":"nożyczki","kategoria":"narzędzia","do_czego":"wycinamy; z zaokrąglonymi końcami"},
    {"nazwa":"latarka","kategoria":"narzędzia","do_czego":"świeci w ciemności"},
    {"nazwa":"telefon","kategoria":"technika","do_czego":"dzwonimy, rozmawiamy; 112 w nagłym wypadku"},
    {"nazwa":"komputer","kategoria":"technika","do_czego":"do pracy i nauki; czas ustala dorosły"},
    {"nazwa":"pieniądze","kategoria":"sklep","do_czego":"płacimy za zakupy; moneta i banknot; złoty i grosz"},
    {"nazwa":"bilet","kategoria":"sklep","do_czego":"pozwala wejść do kina, teatru, wsiąść do autobusu — kupujemy w kasie lub automacie"},
    {"nazwa":"zegar","kategoria":"czas","do_czego":"pokazuje godzinę: krótka wskazówka — godziny, długa — minuty"},
    {"nazwa":"kalendarz","kategoria":"czas","do_czego":"pokazuje dni, tygodnie, miesiące, święta i urodziny"},
    {"nazwa":"mapa","kategoria":"świat","do_czego":"pokazuje, gdzie co jest; Polska, nasze miasto"},
    {"nazwa":"lupa","kategoria":"świat","do_czego":"powiększa — oglądamy owady i liście"},
    {"nazwa":"pianino, gitara, bębenek","kategoria":"muzyka","do_czego":"gramy melodię i rytm"},
    {"nazwa":"apteczka","kategoria":"bezpieczeństwo","do_czego":"plastry i bandaże — używa dorosły"},
    {"nazwa":"znak „przejście dla pieszych”","kategoria":"bezpieczeństwo","do_czego":"tu przechodzimy przez ulicę: stój, patrz w lewo, w prawo, w lewo"},
    {"nazwa":"sygnalizacja świetlna","kategoria":"bezpieczeństwo","do_czego":"czerwone — stój, zielone — idź"},
    {"nazwa":"kosz na śmieci (kolory)","kategoria":"ekologia","do_czego":"segregujemy: papier — niebieski, szkło — zielony, plastik — żółty, bio — brązowy"}
  ],
  "scenki": [
    {"id":"bilet","tytul":"Kupuję bilet do kina","kroki":["stajemy w kolejce i czekamy na swoją kolej","mówimy: „Dzień dobry, poproszę bilet na …”","płacimy i mówimy „dziękuję”","sprawdzamy numer miejsca na bilecie"],"emocja":"odwaga, gdy mówimy sami","pulapki":["wpychanie się bez kolejki","krzyczenie"]},
    {"id":"teatr","tytul":"W teatrze","kroki":["zdejmujemy kurtkę w szatni","siadamy na swoim miejscu przed rozpoczęciem","gdy gasną światła — cisza, telefon wyłączony","klaszczemy na końcu","jeśli muszę wyjść — cicho, mówię dorosłemu"],"emocja":"ciekawość","pulapki":["rozmowy","jedzenie chipsów","kopanie w fotel z przodu"]},
    {"id":"kino","tytul":"W kinie","kroki":["bilet i popcorn kupujemy przed seansem","szukamy rzędu i miejsca","nie rozmawiamy głośno, nie świecimy telefonem","po seansie zabieramy śmieci"],"emocja":"radość","pulapki":["głośne komentowanie"]},
    {"id":"autobus","tytul":"W autobusie","kroki":["czekamy, aż ludzie wysiądą","kasujemy bilet","trzymamy się poręczy","ustępujemy miejsca starszym, kobietom w ciąży, osobom z niepełnosprawnością","wysiadamy przednimi/tylnymi drzwiami spokojnie"],"emocja":"szacunek","pulapki":["bieganie po autobusie"]},
    {"id":"sklep","tytul":"W sklepie","kroki":["bierzemy koszyk","szukamy rzeczy z listy","w kolejce do kasy czekamy","pakujemy zakupy, mówimy „dziękuję, do widzenia”"],"emocja":"cierpliwość","pulapki":["branie słodyczy bez pytania","otwieranie paczek"]},
    {"id":"lekarz","tytul":"U lekarza","kroki":["czekamy w poczekalni cicho","w gabinecie mówimy, co boli","lekarz może osłuchać, zajrzeć do gardła — to nie boli","zastrzyk chroni przed chorobą; można się bać i mimo to dać radę"],"emocja":"strach → odwaga","pulapki":[]},
    {"id":"obcy","tytul":"Obcy w parku","kroki":["nie odchodzę z nikim, kogo nie znam, nawet jeśli obiecuje cukierki lub szczeniaka","mówię głośno „NIE” i idę do opiekuna","jeśli się zgubię — stoję w miejscu albo proszę o pomoc panią z dzieckiem lub sprzedawcę"],"emocja":"pewność siebie","pulapki":["„mama kazała cię zabrać” — nieprawda, bez hasła rodzinnego nie idę"]},
    {"id":"ulica","tytul":"Przez ulicę","kroki":["tylko na pasach","stój — patrz w lewo, w prawo, jeszcze raz w lewo","zielone światło — idziemy, nie biegniemy","za rękę z dorosłym"],"emocja":"uwaga","pulapki":["wybieganie za piłką"]},
    {"id":"babcia","tytul":"Odwiedziny u babci","kroki":["dzień dobry i uścisk","pytamy, jak się czuje","pomagamy: nakrywamy do stołu","słuchamy opowieści — babcia dużo wie"],"emocja":"miłość, szacunek","pulapki":["telefon zamiast rozmowy"]},
    {"id":"piaskownica","tytul":"Kolega płacze w piaskownicy","kroki":["podchodzę i pytam: „Co się stało?”","mogę pocieszyć, podać zabawkę, zawołać dorosłego","nie śmieję się z płaczu"],"emocja":"współczucie","pulapki":[]},
    {"id":"zwierzak","tytul":"Mój pies / kot","kroki":["karmię o stałych porach","spacer codziennie","nie ciągnę za ogon, nie budzę, gdy śpi","obcego psa nie dotykam bez zgody właściciela"],"emocja":"odpowiedzialność, delikatność","pulapki":["dawanie czekolady psu — szkodzi"]},
    {"id":"biblioteka","tytul":"W bibliotece","kroki":["mówimy cicho","książki oddajemy w terminie i w całości","pani bibliotekarka pomaga wybrać"],"emocja":"spokój","pulapki":["rysowanie po książkach"]}
  ]
}