# Geografia kl. VIII — Azja: karta tematu (wersja dla Marcela)
*Podstawa 2024, dział XIV „Wybrane problemy i regiony geograficzne Azji: Azja jako kontynent kontrastów" (10 wymagań). Mapa do ćwiczeń: plannaszkole-test.pages.dev/mapy/ → Azja. Czas nauki: 3 bloki po 25 min.*

## Blok 1 — mapa (25 min): co musisz umieć wskazać

**Cel:** wskazać na ślepej mapie 15 państw, 10 obiektów fizycznych, 8 mórz. Ćwicz w trybie „Wskaż państwo" i „Mapa fizyczna: wskaż" (po 8 min), potem „Podaj stolicę" (9 min).

| Grupa | Co | Zapamiętaj przez… |
|---|---|---|
| Państwa (15) | Rosja, Chiny, Indie, Japonia, Korea Płd., Korea Płn., Mongolia, Kazachstan, Iran, Irak, Arabia Saudyjska, Turcja, Izrael, Indonezja, Wietnam | najpierw „wielka piątka" (Rosja, Chiny, Indie, Japonia, Indonezja), potem sąsiedzi Chin, potem Bliski Wschód |
| Stolice (10) | Pekin, Tokio, Nowe Delhi, Seul, Pjongjang, Moskwa, Teheran, Rijad, Ankara, Dżakarta | para „państwo + stolica" jako fiszka, obie strony |
| Góry | **Himalaje** (Mount Everest 8 849 m), Karakorum, Hindukusz, Tien-szan, Ural (granica z Europą), Kaukaz | Himalaje = zderzenie płyty indyjskiej z eurazjatycką → najwyższe góry świata, nadal rosną |
| Wyżyny | Wyżyna Tybetańska („dach świata", śr. 4 500 m), Dekan (Indie), Wyżyna Irańska, Wyżyna Środkowosyberyjska | Tybet — najwyżej położona wyżyna świata |
| Niziny | Nizina Zachodniosyberyjska (największa w Azji, bagna), Nizina Chińska, Nizina Gangesu, Nizina Turańska | niziny nad wielkimi rzekami = najgęściej zaludnione |
| Pustynie | Gobi (Mongolia/Chiny), Takla Makan, Ar-Rab al-Chali (Arabia), Kara-kum | pustynie zwrotnikowe (Arabia) vs pustynie wnętrza kontynentu (Gobi — daleko od morza, za górami) |
| Rzeki | Ob, Jenisej, Lena (na północ, do Oceanu Arktycznego — zamarzają, wylewają wiosną), Amur, Huang He (Żółta), Jangcy (najdłuższa w Azji, 6 300 km), Mekong, Ganges, Indus, Eufrat i Tygrys | rzeki Syberii płyną „do góry" na mapie |
| Jeziora | Bajkał (najgłębsze na świecie, 1 642 m; 20% słodkiej wody Ziemi), Morze Kaspijskie (największe jezioro świata, słone), Jezioro Aralskie (wysychające — nadmierne nawadnianie bawełny) | „Aral = katastrofa ekologiczna" — typowe pytanie |
| Morza i oceany | Ocean Arktyczny, Spokojny, Indyjski; Morze Arabskie, Zatoka Bengalska, Morze Południowochińskie, Morze Japońskie, Morze Ochockie, Zatoka Perska, Morze Czerwone | Zatoka Perska = ropa |
| Półwyspy | Arabski (największy na świecie), Indyjski, Indochiński, Koreański, Kamczatka, Malajski | — |

**5 pytań kontrolnych (bez mapy):** 1) Które trzy wielkie rzeki Syberii płyną do Oceanu Arktycznego? 2) Jak nazywa się najgłębsze jezioro świata i gdzie leży? 3) Które góry oddzielają Azję od Europy? 4) Stolica Korei Południowej? 5) Nad jaką zatoką leżą główne złoża ropy Bliskiego Wschodu?

## Blok 2 — Azja jako kontynent kontrastów (25 min)

**Cel:** wyjaśnić 4 kontrasty i związek płyt litosfery z trzęsieniami ziemi (wymagania 1–4).

1. **Kontrasty** (wym. 1): najwyższy punkt Ziemi (Everest 8 849 m) i najniższy na lądzie (Morze Martwe, −430 m); najzimniejsze miejsce półkuli północnej (Ojmiakon, −67 °C) i pustynie z +50 °C; najgęściej zaludnione niziny (Nizina Chińska, delta Gangesu — ponad 1 000 os./km²) i puste wnętrze (Mongolia — 2 os./km²); najbogatsze (Japonia, Singapur, Katar) i najbiedniejsze państwa (Afganistan, Jemen).
2. **Płyty litosfery** (wym. 2): Azja leży na płycie eurazjatyckiej; od południa napierają płyta indyjska (→ Himalaje) i arabska; od wschodu płyta pacyficzna i filipińska wsuwają się pod Azję (subdukcja) → **rowy oceaniczne** (Rów Mariański, 10 994 m — najgłębszy), **wulkany** (Fudżi, Krakatau, Kamczatka — „Pacyficzny Pierścień Ognia"), **trzęsienia ziemi** i **tsunami** (2004 Ocean Indyjski — ok. 230 tys. ofiar; 2011 Japonia — Fukushima).
3. **Jak się chronić** (wym. 3): systemy wczesnego ostrzegania (boje, syreny, SMS), budownictwo odporne na wstrząsy (Japonia: elastyczne konstrukcje, amortyzatory), ewakuacja na wzniesienia, edukacja i ćwiczenia w szkołach, zakaz zabudowy wybrzeży, falochrony i lasy namorzynowe.
4. **Klimat monsunowy i ryż** (wym. 4): **monsun letni** — wiatr od oceanu na ląd, ulewne deszcze (VI–IX; Ćerapuńdźi — ponad 11 000 mm rocznie); **monsun zimowy** — z lądu na ocean, sucho. Ryż potrzebuje zalanych pól → siew przed monsunem, zbiór po; 2–3 zbiory rocznie; tarasy na zboczach; „kultura ryżu": praca ręczna wielu ludzi → wielkie zaludnienie Azji Południowo-Wschodniej, ryż w kuchni, święta, języku. Zagrożenie: spóźniony monsun = głód, za silny = powodzie (Bangladesz).

**5 pytań kontrolnych:** 1) Dlaczego w Japonii jest tyle trzęsień ziemi? 2) Co to jest subdukcja i co powstaje w jej wyniku? 3) Skąd wieje monsun letni i co przynosi? 4) Podaj dwa sposoby ochrony przed tsunami. 5) Wymień trzy kontrasty przyrodnicze Azji.

## Blok 3 — gospodarka: Japonia, Chiny, Indie, Bliski Wschód (25 min)

**Cel:** wymagania 5–10 — po jednym „dlaczego" na każdy kraj.

| Region | Fakty do egzaminu | „Dlaczego?" |
|---|---|---|
| **Japonia** (wym. 5) | 4 główne wyspy (Honsiu, Hokkaido, Kiusiu, Sikoku), 125 mln ludzi na 378 tys. km² (góry — ludzie na wąskim wybrzeżu); brak surowców; 3.–4. gospodarka świata; roboty, samochody (Toyota), elektronika, statki; Shinkansen | warunki przyrodnicze złe (góry, trzęsienia, brak surowców) → sukces dzięki czynnikom społeczno-kulturowym: wykształcenie, pracowitość, dyscyplina, nowoczesne technologie, import surowców + eksport gotowych wyrobów |
| **Chiny — ludność** (wym. 6) | 1,4 mld; **wschód gęsto zaludniony** (Nizina Chińska, delta Jangcy, wybrzeże — ponad 400 os./km²), **zachód pusty** (Tybet, Sinciang, Gobi — poniżej 10 os./km²) | wschód: niziny, monsunowe deszcze, żyzne gleby, rzeki, porty; zachód: góry, pustynie, susza, zimno |
| **Chiny — gospodarka** (wym. 7) | „fabryka świata", 2. gospodarka; od 1978 r. reformy (specjalne strefy ekonomiczne: Shenzhen); eksport elektroniki, odzieży, maszyn; największy producent stali, węgla; energia z węgla → smog; Nowy Jedwabny Szlak; miasta-giganty (Szanghaj, Pekin) | tania siła robocza + inwestycje zagraniczne + ogromny rynek; skutki: wzrost zamożności, ale zanieczyszczenie i nierówności miasto–wieś |
| **Indie** (wym. 8) | 1,4 mld (najludniejsze państwo od 2023); języki: hindi + angielski; IT i usługi (Bengaluru — „Dolina Krzemowa Indii"), farmacja, Bollywood; **kontrasty**: nowoczesne miasta obok slumsów (Dharavi w Mumbaju), pozostałości systemu kastowego, analfabetyzm na wsi, brak dostępu do wody | możliwości: młode społeczeństwo, znajomość angielskiego, tanie usługi dla świata; bariery: bieda, przeludnienie, infrastruktura |
| **Bliski Wschód** (wym. 9) | kultura: islam (sunnici/szyici), język arabski (Iran — perski, Turcja — turecki, Izrael — hebrajski); **ropa naftowa**: Zatoka Perska — ok. połowa światowych zasobów (Arabia Saudyjska, Irak, Iran, Kuwejt, ZEA, Katar) → OPEC; bogate emiraty (Dubaj) obok biednego Jemenu | ropa = bogactwo, ale gospodarka „na jednej nodze"; pustynia → odsalanie wody, import żywności |
| **Konflikty** (wym. 10) | Izrael–Palestyna (Strefa Gazy, Zachodni Brzeg; spór o ziemię i Jerozolimę), Syria (wojna domowa od 2011 → uchodźcy), Irak (wojny 1991, 2003; Państwo Islamskie), Jemen (wojna domowa, głód), Kurdowie (naród bez państwa: Turcja, Irak, Syria, Iran), Iran–Arabia Saudyjska (rywalizacja) | przyczyny: religia, granice narysowane po I wojnie światowej, ropa, woda (Eufrat, Tygrys); skutki: uchodźcy, zniszczenia, terroryzm, wahania cen ropy |

**5 pytań kontrolnych:** 1) Dlaczego Japonia jest bogata mimo braku surowców? 2) Gdzie w Chinach mieszka najwięcej ludzi i dlaczego? 3) Z czego słyną Indie w gospodarce światowej? 4) Skąd bogactwo Kataru i ZEA? 5) Podaj dwie przyczyny konfliktów na Bliskim Wschodzie.

## Co wraca za 7 dni
Ślepa mapa (15 państw + 10 obiektów) w trybie bez podpisów; 10 fiszek „państwo–stolica"; 3 pytania „dlaczego" (Japonia, Chiny-ludność, monsun).

*Źródła faktów: podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 996), dane ogólnodostępne (ONZ, Bank Światowy — stan 2024/25). © Plan na Szkołę — opracowanie własne.*