# Geografia kl. VIII — Afryka i Ameryki: karty tematów (wersja dla Marcela)
*Podstawa 2024, działy XV (Afryka, 6 wymagań) i XVI (Ameryka Północna i Południowa, 7 wymagań). Mapy: /mapy/ → Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa. Każdy dział = 2 bloki po 25 min (mapa + „dlaczego").*

## AFRYKA

### Blok A1 — mapa (25 min)
| Grupa | Co wskazać | Haczyk |
|---|---|---|
| Państwa (12) | Egipt, Libia, Algieria, Maroko, Nigeria, Etiopia, Kenia, Demokratyczna Republika Konga, RPA, Madagaskar, Sudan, Tanzania | Nigeria — najludniejsze (220 mln); Algieria — największe; RPA — najbogatsze |
| Stolice (8) | Kair, Abudża, Addis Abeba, Nairobi, Kinszasa, Pretoria, Rabat, Algier | RPA ma 3 stolice (Pretoria, Kapsztad, Bloemfontein) — pytanie-pułapka |
| Ukształtowanie | Afryka = „kontynent wyżynny" (śr. 650 m n.p.m.); Atlas (płn.-zach.), Wyżyna Abisyńska (Etiopia), Góry Smocze (RPA), Kilimandżaro 5 895 m (najwyższy, wygasły wulkan), Kotlina Konga, **Wielkie Rowy Afrykańskie** (rozpad płyty → jeziora, wulkany) | Kilimandżaro leży w Tanzanii, nie w Kenii |
| Pustynie | **Sahara** (największa gorąca pustynia świata, 9 mln km²), Kalahari, Namib (nadmorska, mgły) | Sahara rośnie — pustynnienie Sahelu |
| Rzeki | **Nil** (najdłuższa na świecie, 6 650 km; Nil Biały z Jeziora Wiktorii + Nil Błękitny z Etiopii → Chartum), Kongo (najzasobniejsza w Afryce, przecina równik 2×), Niger, Zambezi (Wodospady Wiktorii), Oranje | Nil płynie na północ; Kongo na zachód |
| Jeziora | Jezioro Wiktorii (największe w Afryce), Tanganika (najgłębsze w Afryce), Czad (wysycha) | jeziora rowów tektonicznych = długie i głębokie |
| Morza | Morze Śródziemne, Czerwone (Kanał Sueski!), Zatoka Gwinejska, Ocean Indyjski i Atlantycki, Kanał Mozambicki | Kanał Sueski — skrót Europa–Azja |
| Strefy klimatyczne | równik → strefa równikowa (Kongo: las) → podrównikowa (sawanna) → zwrotnikowa (Sahara, Kalahari) → podzwrotnikowa (Maroko, RPA — śródziemnomorski) | **symetria względem równika** — Afryka jest jedynym kontynentem, który leży prawie symetrycznie |

### Blok A2 — „dlaczego" (25 min)
1. **Opady a cyrkulacja** (wym. 1): nad równikiem powietrze ogrzane unosi się → chmury, deszcz codziennie (las równikowy); opada nad zwrotnikami → sucho (Sahara, Kalahari). Między nimi strefa deszczów okresowych (sawanna: pora deszczowa i sucha — deszcz „wędruje" za Słońcem).
2. **Strefowość** (wym. 2): klimat → roślinność → gleby układają się pasami równoleżnikowymi: równikowy/las/gleby laterytowe (czerwone, ubogie) → podrównikowy/sawanna/czerwonoziemy → zwrotnikowy/pustynia/gleby pustynne → śródziemnomorski/makia. Zaburzenie: góry (Etiopia — chłodniej, wilgotniej) i zimny Prąd Benguelski (Namib — pustynia nad oceanem).
3. **Sahel i pustynnienie** (wym. 3): pas między Saharą a sawanną (Mauretania → Sudan). Rolnictwo i pasterstwo na granicy opadów (200–600 mm); przyczyny pustynnienia: susze, wyrąb na opał, nadmierny wypas (kozy!), orka, wzrost ludności; skutki: głód, migracje; przeciwdziałanie: „Wielki Zielony Mur" (pas drzew), studnie, tarasy.
4. **Turystyka** (wym. 4): **Kenia** — safari (Masaj Mara, „wielka piątka": lew, słoń, bawół, lampart, nosorożec), plaże Mombasy, kultura Masajów; lub **Egipt** — piramidy, Nil, Morze Czerwone (nurkowanie); walory przyrodnicze + kulturowe → miejsca pracy, dewizy; zagrożenia: terroryzm, nierówny podział zysków.
5. **Niedożywienie** (wym. 5): przyczyny — susze i pustynnienie, wojny (Sudan Południowy, Somalia, Etiopia), szybki wzrost ludności, bieda, słabe rolnictwo (brak nawozów, maszyn), eksport plantacyjny zamiast żywności; skutki — choroby, śmiertelność dzieci, migracje, zależność od pomocy.
6. **Gospodarka** (wym. 6): tradycyjne — rolnictwo żarowo-odłogowe, pasterstwo koczownicze, plantacje (kakao — Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana; kawa — Etiopia); nowoczesne — górnictwo (ropa: Nigeria, Algieria, Libia; diamenty: Botswana, RPA; miedź i kobalt: DR Konga, Zambia), telefonia mobilna (M-Pesa w Kenii), turystyka; **RPA** — najbardziej rozwinięta (przemysł, kopalnie, finanse), **Nigeria** — ropa, ale bieda.

**5 pytań kontrolnych:** 1) Dlaczego nad równikiem pada codziennie, a nad zwrotnikiem prawie nigdy? 2) Co to jest Sahel i dlaczego się pustynni? 3) Wymień dwa surowce Afryki i kraje, które je wydobywają. 4) Dlaczego w Namib jest pustynia, skoro leży nad oceanem? 5) Skąd wypływa Nil Biały, a skąd Błękitny?

## AMERYKA PÓŁNOCNA I POŁUDNIOWA

### Blok B1 — mapa (25 min)
| Grupa | Co wskazać | Haczyk |
|---|---|---|
| Państwa Ameryki Płn. (8) | Kanada, Stany Zjednoczone, Meksyk, Kuba, Gwatemala, Panama, Grenlandia (Dania), Haiti | Kanał Panamski łączy Atlantyk i Pacyfik |
| Państwa Ameryki Płd. (8) | Brazylia, Argentyna, Chile, Peru, Kolumbia, Wenezuela, Boliwia, Ekwador | Brazylia = połowa kontynentu; mówi po portugalsku, reszta po hiszpańsku |
| Stolice (10) | Ottawa (nie Toronto!), Waszyngton (nie Nowy Jork!), Meksyk, Hawana, Brasília (nie Rio!), Buenos Aires, Santiago, Lima, Bogota, Caracas | trzy pułapki: Ottawa, Waszyngton, Brasília |
| Ukształtowanie | zachód: **Kordyliery** (Góry Skaliste, Sierra Nevada, Sierra Madre) i **Andy** (najdłuższy łańcuch świata, 7 000 km; Aconcagua 6 961 m); wschód: Appalachy, Wyżyna Brazylijska, Wyżyna Gujańska; środek: **Wielkie Równiny**, Nizina Amazonki (największa na świecie), Nizina La Platy, Pampa; Patagonia (płd.) | „młode góry na zachodzie, stare na wschodzie, niziny w środku" — obie Ameryki |
| Rzeki | Missisipi z Missouri (najdłuższy system Ameryki Płn.), Rzeka Św. Wawrzyńca (Wielkie Jeziora → Atlantyk), Kolorado (Wielki Kanion), Jukon; **Amazonka** (największa na świecie — 20% wody rzecznej Ziemi; ujście przy równiku), Parana (Iguazú), Orinoko | Amazonka jest najzasobniejsza; Nil najdłuższy |
| Jeziora | Wielkie Jeziora (Górne, Michigan, Huron, Erie, Ontario) — Niagara między Erie a Ontario; Titicaca (najwyżej położone żeglowne, 3 812 m) | — |
| Morza | Zatoka Meksykańska, Morze Karaibskie, Zatoka Hudsona, Cieśnina Beringa (Azja–Ameryka), Cieśnina Magellana, Przylądek Horn | — |

### Blok B2 — „dlaczego" (25 min)
1. **Ukształtowanie** (wym. 1): południkowy układ — góry na zachodzie (płyta pacyficzna wsuwa się pod amerykańskie → Andy, wulkany, trzęsienia — Chile, Meksyk), niziny w środku → powietrze swobodnie płynie z północy na południe.
2. **Tornada i cyklony** (wym. 2): **tornada** — „Aleja Tornad" (Wielkie Równiny: Teksas → Kansas → Oklahoma); zderzenie ciepłego wilgotnego powietrza z Zatoki Meksykańskiej z zimnym z Kanady (brak gór w poprzek!); wiosna–lato; skutki: zniszczone domy, ofiary; schrony, ostrzeżenia. **Cyklony tropikalne (huragany)** — nad ciepłym Atlantykiem/Zatoką (VIII–X): Katrina 2005 (Nowy Orlean), Maria 2017; skutki: powodzie, fale sztormowe, straty miliardowe; ewakuacje.
3. **Amazonia** (wym. 3): największy las równikowy („płuca Ziemi", 10% gatunków). **Za wycinką**: pastwiska (wołowina), soja, drewno, kopalnie (żelazo, złoto), drogi, tamy, ziemia dla biednych. **Skutki**: utrata gatunków, mniej opadów (las tworzy własny deszcz), CO₂ (pożary), erozja gleb laterytowych, wysiedlanie Indian. Konflikt: rozwój Brazylii vs klimat świata.
4. **Rdzenna ludność** (wym. 4): Ameryka Płn. — Indianie i Inuici: dziś ok. 2% ludności USA, rezerwaty, bieda, bezrobocie, ale odrodzenie kultury i prawa (kasyna, samorząd); Ameryka Płd. — Boliwia (ponad 40% Indian, prezydent Evo Morales), Peru, Gwatemala; w Amazonii plemiona bez kontaktu, zagrożone wycinką i chorobami.
5. **Megalopolis i slumsy** (wym. 5): **megalopolis** = zrośnięte wielkie miasta: BosWash (Boston–Nowy Jork–Filadelfia–Waszyngton, 50 mln), Wielkie Jeziora (Chicago–Detroit), Kalifornia (LA–San Diego); cechy: ciągła zabudowa, wspólne dojazdy, przedmieścia, autostrady. **Slumsy** (fawele w Rio, São Paulo; villas miserias w Buenos Aires): ludzie ze wsi uciekają do miast (bieda, brak ziemi), miasto nie ma dla nich mieszkań i pracy → samowolne domy na zboczach, brak wody, kanalizacji, gangi.
6. **Dolina Krzemowa** (wym. 6): Kalifornia, koło San Francisco; **technopolia** = skupisko firm nowych technologii + uniwersytety (Stanford, Berkeley) + kapitał (fundusze) + klimat i imigranci-talenty; firmy: Apple, Google, Meta, Nvidia, Tesla; **gospodarka oparta na wiedzy** — wartość to pomysły i patenty, nie surowce.
7. **USA w gospodarce świata** (wym. 7): największa gospodarka (PKB ok. 25% światowego), dolar — waluta świata, lider technologii, wojska, kultury (film, muzyka); rolnictwo — największy eksporter kukurydzy i soi; przemysł: lotniczy (Boeing), samochodowy, zbrojeniowy; ale: dług, nierówności, konkurencja Chin.

**5 pytań kontrolnych:** 1) Dlaczego tornada zdarzają się na Wielkich Równinach, a nie w Europie? 2) Kto i po co wycina Amazonię? Podaj dwa skutki. 3) Co to jest megalopolis — podaj przykład. 4) Dlaczego Dolina Krzemowa powstała akurat w Kalifornii? 5) Trzy stolice-pułapki: Kanada, USA, Brazylia?

## Co wraca za 7 dni
Ślepe mapy Afryki i Ameryk (państwa + rzeki + góry); fiszki stolic (18); trzy „dlaczego": Sahel, tornada, Amazonia.

*Źródła: podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 996); dane ONZ/Banku Światowego (2024/25). © Plan na Szkołę — opracowanie własne.*